Nhiều khu công nghiệp ở nước ta đã qua hàng chục năm hoạt động với hạ tầng, công nghệ cũ. Việc "làm mới" các khu công nghiệp này theo hướng xanh hóa, hiện đại đã được tính đến. Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất chính là cơ chế tài chính.
Cần nguồn lực đầu tư lớn
Khu công nghiệp (KCN) sinh thái là một mô hình mới đã và đang được các quốc gia hướng tới, coi đây là yếu tố quan trọng để thúc đẩy phát triển công nghiệp bền vững, giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Tại Việt Nam, hành lang pháp lý về KCN sinh thái bước đầu đã được xây dựng, thể hiện qua một số văn bản pháp lý.
Trong đó, Nghị định số 35/2022/NĐ-CP ngày 28/5/2022 đã quy định KCN sinh thái phải đạt tối thiểu 20% doanh nghiệp áp dụng giải pháp RECP (Sử dụng tài nguyên hiệu quả và sản xuất sạch hơn); ít nhất 1 dự án cộng sinh công nghiệp với 10% doanh nghiệp tham gia, 25% diện tích cho cây xanh/hạ tầng chung, và có giải pháp nhà ở cho người lao động.
Theo tiêu chí này, các địa phương cũng đang từng bước hướng tới xây dựng các KCN sinh thái để bảo đảm tính bền vững và nâng cao tính cạnh tranh thu hút dự án FDI chất lượng cao. Có thể kể đến các KCN tại Ninh Bình, TP. Đà Nẵng, TP. Cần Thơ… Tuy nhiên, khác với việc quy hoạch hay xây dựng mới, áp dụng tiêu chí nói trên hay nói cách khác là chuyển đổi các KCN cũ sang mô hình sinh thái là vô cùng khó khăn.
Đơn cử như với TP. Hà Nội, địa phương có số lượng lớn KCN đang hoạt động nhưng cũng là địa bàn có nhiều KCN lâu năm, công nghệ cũ và rất thiếu không gian để mở rộng hạ tầng xanh; đa số đang nằm trong vùng đô thị hóa nhanh, dân cư ngày càng đông đúc. Ngay như việc chuyển đổi hạ tầng xử lý nước thải, năng lượng tái tạo, lưu trữ điện cần nguồn vốn rất lớn.
Ông Lê Quang Linh, Giám đốc điều hành Công ty Cổ phần Khoa học và Môi trường Giant Barb, đã đề xuất lộ trình tiếp cận hợp lý để Hà Nội có thể xây dựng KCN sinh thái. Theo đó, bước đầu có thể thí điểm thực hiện tại 2–3 KCN đầu tiên (có sẵn điều kiện hạ tầng cơ bản, chủ đầu tư tích cực) để làm hình mẫu.
Theo tính toán của ông Lê Quang Linh, tổng nhu cầu vốn đầu tư cho 3 KCN thí điểm có thể nằm trong khoảng 2.420–4.940 tỷ đồng. Nếu triển khai theo quy mô rộng hơn đối với phần lớn các KCN hiện hữu trên địa bàn, tổng nhu cầu vốn trung và dài hạn có thể ở cấp 20.000–40.000 tỷ đồng, bao gồm cả phần vốn hạ tầng cấp khu và phần đầu tư bên trong hàng rào doanh nghiệp thuê đất.
Nhu cầu vốn đầu tư cho chuyển đổi KCN sinh thái của Hà Nội là rất lớn, vì vậy, ông Lê Quang Linh nhấn mạnh rằng, cần bài toán huy động để tạo sự kết hợp đa dạng các nguồn lực; bao gồm vốn ngân sách nhà nước, vốn hỗ trợ kỹ thuật; vốn vay ưu đãi, vốn tư nhân, áp dụng mô hình kinh doanh dịch vụ năng lượng (ESCO) và các công cụ tài chính hỗn hợp (blended finance).
Các giải pháp thực tiễn, khả thi
Tại Hội thảo khoa học: “Chuyển đổi các KCN hiện hữu của TP. Hà Nội sang mô hình KCN sinh thái – công nghệ cao, KCN – đô thị – dịch vụ” được tổ chức mới đây, Ban Quản lý các khu công nghệ cao và KCN TP. Hà Nội cũng đã bày tỏ quyết tâm cao trong việc chuyển đổi các KCN hiện hữu sang mô hình mới.
Cùng với các giải pháp về thể chế, tiêu chí mang tính kỹ thuật, các vấn đề cơ chế tài chính để tạo nguồn lực chuyển đổi cũng đã được Ban Quản lý các khu công nghệ cao và KCN TP. Hà Nội nghiên cứu và bước đầu có những đề xuất rất đáng quan tâm.
Theo đó, Ban Quản lý các khu công nghệ cao và KCN TP. Hà Nội đã đề xuất cho phép thí điểm cơ chế huy động nguồn lực xã hội hóa/PPP (kết hợp hợp tác công tư)/ESCO đối với các hạng mục: camera – chiếu sáng, quan trắc tự động, nâng cấp trạm xử lý nước thải, nền tảng dữ liệu vận hành khu KCN hay khu công nghệ cao.
Ông Trần Anh Tuấn, Phó Trưởng Ban Quản lý các khu công nghệ cao và KCN TP. Hà Nội nhấn mạnh: Có thể nghiên cứu cơ chế “Quỹ chuyển đổi KCN” (từ nguồn đóng góp dịch vụ môi trường, nguồn xã hội hóa và các nguồn hợp pháp khác) để hỗ trợ chuyển đổi khu cũ theo mô hình sinh thái/công nghệ cao.
Minh Đức