Giá thực phẩm toàn cầu chưa bước vào một đợt tăng nóng, nhưng El Niño mạnh, chi phí năng lượng – phân bón cao và nguy cơ gián đoạn vận chuyển đang cùng lúc tạo sức ép. Với độ trễ vài tháng, những yếu tố này có thể khiến lạm phát thực phẩm trở thành bài toán khó hơn vào cuối năm.
[Image: ]
Thời tiết cực đoan và nguy cơ El Niño mạnh đang làm gia tăng lo ngại về năng suất cây trồng và giá lương thực toàn cầu. Ảnh: Martin Dawes/Wikimedia Commons
Ba rủi ro cùng hội tụ
Áp lực giá lương thực, thực phẩm đang trở lại danh sách những vấn đề lớn mà thị trường cần theo dõi. Chỉ số giá thực phẩm của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) đạt 131,1 điểm trong tháng 7/2026, tăng từ 130,3 điểm tháng 6/2026 và lên mức cao nhất kể từ tháng 1/2023. Trong đó, chỉ số giá ngũ cốc tăng 3,4% so với tháng trước, riêng giá lúa mì tăng 5,8% do lo ngại về gián đoạn xuất khẩu tại Biển Đen và thiệt hại mùa vụ do nắng nóng. Dù vậy, chỉ số giá thực phẩm vẫn thấp hơn 18,2% so với đỉnh tháng 3/2022.
Reuters đặt nguy cơ lạm phát thực phẩm lên đầu các chủ đề thị trường đáng chú ý trong tuần này, khi El Niño mạnh, chi phí năng lượng cao, thiếu hụt phân bón liên quan xung đột Trung Đông và những gián đoạn mới đối với vận chuyển ngũ cốc cùng hội tụ. Kinh tế trưởng FAO Maximo Torero cũng nhận định, thế giới có thể đang tiến gần một đợt lạm phát thực phẩm mới.
Rủi ro thứ nhất đến từ thời tiết cực đoan và đang có dấu hiệu gia tăng. Trung tâm Dự báo Khí hậu Mỹ (CPC) mới đây nâng dự báo, cho rằng có hơn 90% khả năng El Niño phát triển thành một sự kiện “rất mạnh” trong mùa thu và mùa đông 2026–2027 ở Bắc bán cầu. El Niño thường gây khô hạn tại Nam Á, Đông Nam Á, Australia và miền nam châu Phi, trong khi làm tăng mưa tại một số khu vực khác.
Một báo cáo của JPMorgan cũng dự báo, xác suất El Niño hiện nay phát triển thành trạng thái “rất mạnh” hoặc “super El Niño” vào cuối năm là 81%, trong khi khả năng điều kiện này kéo dài sang năm sau lên tới 97%. Báo cáo này ước tính, riêng một “super El Niño” có thể làm lạm phát thực phẩm toàn cầu tăng khoảng 0,7 điểm phần trăm tại đỉnh, với tác động lớn nhất thường xuất hiện sau độ trễ 4–8 tháng.
Rủi ro thứ hai nằm ở năng lượng và phân bón. Theo FAO, dầu thô ảnh hưởng tới nhiều khâu của chuỗi nông nghiệp, từ bơm nước, đóng gói, chế biến đến vận chuyển; trong khi khí tự nhiên là nguyên liệu quan trọng để sản xuất phân đạm, còn ngành phân bón nói chung cũng phụ thuộc vào nhiều đầu vào gắn với năng lượng và dầu khí. Chi phí đầu vào tăng và nguồn cung dầu diesel, phân bón bị thắt chặt có thể gây sức ép lên biên lợi nhuận và quyết định gieo trồng của nông dân tại nhiều khu vực.
Đáng chú ý, hai rủi ro trên có thể khuếch đại lẫn nhau. JPMorgan ước tính nếu El Niño kết hợp với đà tăng giá năng lượng do chiến sự Iran, kéo chi phí diesel, phân bón và bao bì lên cao hơn, tác động tại đỉnh đối với lạm phát thực phẩm toàn cầu có thể tăng từ khoảng 0,7 điểm phần trăm lên 1,3–1,5 điểm phần trăm.
Biển Đen làm rủi ro nguồn cung phức tạp hơn
Yếu tố thứ ba đến từ Biển Đen, nơi căng thẳng gần đây đang đe dọa một trong những tuyến xuất khẩu nông sản quan trọng của thế giới và có thể khiến hoạt động vận chuyển nông sản bị gián đoạn, đồng thời đẩy giá ngũ cốc lên cao hơn. Xuất khẩu ngũ cốc của Ukraine trong nửa đầu tháng 8/2026 giảm 76% so với cùng kỳ năm trước. Ukraine nằm trong nhóm các nhà sản xuất lúa mì, ngô và hạt hướng dương lớn trên thế giới và khoảng 90% lượng xuất khẩu những mặt hàng này đi qua Biển Đen.
Dù vậy, bức tranh hiện nay không hoàn toàn giống năm 2022. Tồn kho ngũ cốc gần mức kỷ lục, cùng với các giống cây chịu hạn, hệ thống tưới tiêu, dự báo thời tiết tốt hơn và sự nổi lên của những trung tâm xuất khẩu như Brazil và Nga đang giúp hệ thống lương thực toàn cầu có sức chống chịu tốt hơn so với các kỳ El Niño nghiêm trọng trước đây.
Các “tấm đệm” nguồn cung và dự trữ cũng khá đáng kể. Như Ấn Độ đang nắm lượng gạo dự trữ tương đương hơn một năm tổng xuất khẩu gạo toàn cầu; gần một nửa lượng tồn kho lúa mì thế giới nằm ở Trung Quốc, giúp hạn chế nhu cầu nhập khẩu nếu hạn hán làm giảm sản lượng tại Australia. Tồn kho dầu cọ toàn cầu – mặt hàng chiếm khoảng 60% lượng dầu ăn xuất khẩu trên thế giới – cũng ở gần mức cao lịch sử…
Bởi vậy, những diễn biến hiện nay chưa đủ để kết luận thế giới đang đứng trước nguy cơ tái diễn một cuộc khủng hoảng lương thực tương tự năm 2022. Nhưng đây vẫn là điểm đáng lưu ý khi ba sức ép đang xuất hiện cùng lúc.
Châu Á có thể chịu sức ép rõ hơn
Nếu sức ép giá lương thực, thực phẩm tăng trở lại, châu Á và Mỹ Latinh được đánh giá là những khu vực có thể chịu tác động rõ hơn, do thực phẩm chiếm tỷ trọng lớn hơn trong rổ tiêu dùng và sản xuất nông nghiệp nhạy cảm hơn với thời tiết. JPMorgan xác định Ấn Độ, Indonesia, Brazil và Colombia thuộc nhóm đặc biệt dễ tổn thương, trong khi Đài Loan (Trung Quốc) và Hàn Quốc cũng nhạy cảm với biến động giá thực phẩm.
Ấn Độ đã phần nào cảm nhận sức ép. Lạm phát thực phẩm tháng 7 tăng lên 5,52%, từ 5,32% tháng trước, chủ yếu do mùa mưa yếu và giá một số loại rau củ tăng. CPI chung tăng 4,45% so với cùng kỳ, tháng thứ hai liên tiếp vượt mục tiêu trung hạn 4% của Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ, dù vẫn nằm trong biên độ cho phép 2–6%.
Đông Nam Á cũng nằm trong vùng dễ chịu ảnh hưởng của El Niño. Reuters ngày 18/8 cho biết hiện tượng này thường mang nhiệt độ cao và lượng mưa thấp hơn tới Indonesia và Việt Nam– hai quốc gia cộng lại chiếm khoảng 50% sản lượng cà phê robusta toàn cầu. Điều kiện khô nóng trong giai đoạn phát triển cây có thể làm giảm năng suất, với tác động rõ hơn từ quý IV khi bước vào vụ thu hoạch. Thái Lan - một trong những nhà xuất khẩu đường lớn nhất thế giới, cũng đối mặt nguy cơ lượng mưa giảm.
Đối với Việt Nam, những diễn biến trên trước mắt chủ yếu là rủi ro cần theo dõi. Cục Thống kê cho biết CPI tháng 7/2026 giảm 0,12% so với tháng trước, chủ yếu do giá xăng dầu cùng giá lương thực, thực phẩm giảm nhờ nguồn cung dồi dào; bình quân 7 tháng, CPI tăng 4,39% so với cùng kỳ năm trước.
[Image: ]
CPI 7 tháng năm 2026 so với cùng kỳ năm trước tại Việt Nam (Nguồn: Cục Thống kê, Bộ Tài chính)
Riêng giá gạo tháng 7 giảm 0,8%, khi vụ lúa hè thu bước vào thu hoạch làm nguồn cung trong nước tăng, trong khi nguồn cung gạo thế giới dồi dào, cạnh tranh giữa các nước xuất khẩu gia tăng và nhu cầu nhập khẩu của một số thị trường lớn suy giảm. Tuy nhiên, bình quân 7 tháng, nhóm hàng ăn và dịch vụ ăn uống vẫn tăng 4,77%, tác động làm CPI chung tăng 1,71 điểm phần trăm; trong đó thịt lợn tăng 4,54%, thịt gia cầm tăng 4,42% và ăn uống ngoài gia đình tăng 7,01%. Vì vậy, nếu giá năng lượng, phân bón và nông sản toàn cầu cùng bước vào một vòng tăng mới, áp lực chi phí vẫn cần được theo dõi, dù mức độ truyền dẫn vào Việt Nam phụ thuộc lớn vào nguồn cung trong nước.
Trên bình diện toàn cầu, điểm đáng chú ý hơn nằm ở độ trễ của quá trình truyền dẫn. Theo Kinh tế trưởng FAO Maximo Torero, từ biến động giá hàng hóa đến giá thực phẩm cuối cùng thường mất khoảng 3 - 6 tháng. Chuyên gia này dự báo giá hàng hóa sẽ tăng rõ hơn từ giai đoạn hiện nay và sức ép lên giá thực phẩm có thể bắt đầu thể hiện vào cuối năm, mạnh hơn trong năm tới.
Điều đó có nghĩa những sức ép đang xuất hiện chưa nhất thiết phản ánh đầy đủ vào giá tiêu dùng hiện tại. Nếu vòng tăng giá thực phẩm trở lại trong khi giá năng lượng vẫn cao, quá trình đưa lạm phát về các mức mục tiêu có thể trở nên phức tạp hơn và càng khiến các ngân hàng trung ương phải thận trọng hơn với lộ trình nới lỏng chính sách tiền tệ.